Klasa 7 · Dział 3
Atomy i cząsteczki, budowa atomu i układ okresowy — sprawdzian z chemii, klasa 7 (dział 3)
Atom to jądro z protonami i neutronami oraz elektrony wokół niego. Z zapisu z liczbą masową i atomową odczytasz wszystko, czego wymaga sprawdzian: liczbę protonów, elektronów i neutronów. Układ okresowy jest tu narzędziem do odczytywania danych, a obliczenia sprowadzają się do masy cząsteczkowej i średniej masy atomowej izotopów.
Co będzie na sprawdzianie
Musisz umieć napisać
- zapis AZE i odczyt liczby protonów, neutronów, elektronów
- rozmieszczenie elektronów na powłokach (K, L, M) dla pierwiastków 1–20
- masę cząsteczkową związku, np. H₂O, CO₂, H₂SO₄
Musisz umieć wyjaśnić
- czym są izotopy i dlaczego masa atomowa chloru to 35,5 u
- co mówią numer grupy i okresu o budowie atomu
- czym różni się atom od cząsteczki i jonu
Cząstki elementarne
Liczba atomowa Z = liczba protonów = liczba elektronów w atomie. Liczba masowa A = protony + neutrony, więc neutronów jest A − Z.
| Cząstka | Symbol | Ładunek | Masa | Gdzie jest |
|---|---|---|---|---|
| proton | p+ | +1 | ok. 1 u | jądro atomowe |
| neutron | n0 | 0 | ok. 1 u | jądro atomowe |
| elektron | e− | −1 | ok. 0,0005 u (ok. 1840 razy mniej niż proton) | powłoki elektronowe |
Trener równań: atomy i cząsteczki
10 równań
Synteza chlorowodoru
H2 + Cl2 → HCl
Trener działa po włączeniu JavaScriptu. Rozwiązania wszystkich równań są niżej.
Wszystkie równania z rozwiązaniami
- H2 + Cl2 → 2HCl — synteza chlorowodoru
- N2 + 3H2 → 2NH3 — synteza amoniaku
- 2K + Cl2 → 2KCl — synteza chlorku potasu
- 2O3 → 3O2 — rozpad ozonu
- N2 + O2 → 2NO — azot z tlenem w czasie burzy
- 2NO + O2 → 2NO2 — utlenianie tlenku azotu(II)
- H2 + Br2 → 2HBr — synteza bromowodoru
- 2Ca + O2 → 2CaO — spalanie wapnia
- 2Al + 3Cl2 → 2AlCl3 — glin z chlorem
- 4Li + O2 → 2Li2O — spalanie litu
Przykłady obliczeń, które wracają na sprawdzianie
Liczba cząstek w atomie
Ile protonów, elektronów i neutronów ma atom sodu 2311Na?
Z = 11, więc protonów jest 11 i elektronów też 11
neutrony: A − Z = 23 − 11 = 12
Powłoki: K² L⁸ M¹ — jeden elektron walencyjny, dlatego sód jest w 1. grupie.
Średnia masa atomowa
Chlor to mieszanina izotopów: 75% ³⁵Cl i 25% ³⁷Cl. Oblicz średnią masę atomową chloru.
m = 75 · 35 u + 25 · 37 u100 = 3550 u100 = 35,5 u
Dlatego w tablicy przy chlorze widzisz 35,5 u, a nie liczbę całkowitą.
Masa cząsteczkowa
Oblicz masę cząsteczkową H2O.
mH2O = 2 · 1 u + 16 u = 18 u
Masy atomowe z tablicy, zaokrąglone jak w szkole: H = 1 u, O = 16 u.
Masę dowolnego związku policzysz w kalkulatorze chemicznym — z rozpisaniem atom po atomie.
Za darmo, bez logowania
Sprawdzian „Atomy i układ okresowy” — grupa A (PDF)
Pełny arkusz do wydruku w wersji A. Zrób go na czas, a potem sprawdź się tabelą i trenerem równań z tej strony. Grupy B–E i klucz odpowiedzi są w pełnym zestawie.
Darmowa grupa A także: kartkówka „Budowa atomu i izotopy”.
Sprawdzian, kartkówki i karty pracy — w sklepie Nie każ mu liczyć!
Sprawdziany i kartkówki mają pięć grup A–E z kluczem, a 5-kartowe zestawy — karty A–E z kluczem. Grupę A (kartę A) pobierzesz za darmo.
Typowe błędy
- Liczenie neutronów jako A + Z albo po prostu A — neutronów jest A − Z.
- Mylenie cząsteczki z atomem: O₂ to cząsteczka z dwóch atomów, 2 O to dwa osobne atomy.
- Zapominanie, że w jonie liczba elektronów się zmienia: Na⁺ ma 10 elektronów, nie 11.
Dla nauczyciela
Sprawdzian „Atomy i układ okresowy” obejmuje budowę atomu, izotopy, grupy i okresy oraz zapis chemiczny. Każda z pięciu grup A–E to 2 strony: 7 zadań za 20 punktów, a klucz ma punktację do każdej grupy. Kartkówka „Budowa atomu i izotopy” sprawdza liczby Z i A, izotopy i powłoki elektronowe. Kartkówka to jedna strona: 3 zadania za 7 punktów na 10–15 minut, z kluczem do każdej grupy.
Pytania przed sprawdzianem
Czy na sprawdzianie trzeba znać układ okresowy na pamięć?
Zwykle nie. Najczęściej dostajesz układ okresowy (albo jego fragment) i masz z niego odczytać liczbę atomową, masę atomową, numer grupy i okresu, a potem wyciągnąć wnioski o budowie atomu.
Czym są izotopy?
To atomy tego samego pierwiastka, które mają tyle samo protonów, ale różną liczbę neutronów, a więc różną liczbę masową. Przykład: wodór ¹H, deuter ²H i tryt ³H.