Klasa 8 · Dział 6

Substancje chemiczne o znaczeniu biologicznym — sprawdzian, klasa 8

Ostatni dział łączy chemię z biologią: tłuszcze to estry glicerolu i kwasów tłuszczowych, białka zbudowane są z aminokwasów, a cukry dzielą się na proste, dwucukry i wielocukry. Na sprawdzianie liczy się przede wszystkim wykrywanie: która próba, jaki odczynnik, jaki efekt.

Co będzie na sprawdzianie

Musisz umieć napisać

wzory glukozy, fruktozy, sacharozy, skrobi i celulozy
równania fotosyntezy, oddychania, fermentacji i hydrolizy sacharozy
równanie zmydlania tłuszczu

Musisz umieć wyjaśnić

czym różni się tłuszcz nasycony od nienasyconego i jak je odróżnić
jak wykryć skrobię, glukozę i białko (próby z jodem, Trommera, ksantoproteinowa, biuretowa)
czym jest denaturacja i koagulacja białka

Jak wykryć substancję — tabela prób

Na sprawdzianie zwykle trzeba podać odczynnik i obserwację. Zapamiętaj pary: odczynnik → kolor.

Substancja	Wzór lub budowa	Odczynnik / próba	Co widać
glukoza	C₆H₁₂O₆	próba Trommera (Cu(OH)₂, ogrzewanie)	ceglastoczerwony osad
glukoza	C₆H₁₂O₆	próba Tollensa (lustra srebrnego)	srebrny nalot na ściankach
sacharoza	C₁₂H₂₂O₁₁	próba Trommera	brak ceglastego osadu (wynik negatywny)
skrobia	(C₆H₁₀O₅)_n	roztwór jodu (płyn Lugola)	granatowe zabarwienie
białko	łańcuchy aminokwasów	stężony HNO₃ (reakcja ksantoproteinowa)	żółte zabarwienie
białko	wiązania peptydowe	CuSO₄ + NaOH (reakcja biuretowa)	fioletowe zabarwienie
tłuszcz nienasycony	reszty z wiązaniem C=C	woda bromowa	odbarwienie

Trener równań: substancje o znaczeniu biologicznym

10 równań

Oddychanie komórkowe (spalanie glukozy)

C₆H₁₂O₆ + O₂ → CO₂ + H₂O

Trener działa po włączeniu JavaScriptu. Rozwiązania wszystkich równań są niżej.

Wszystkie równania z rozwiązaniami

C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O — oddychanie komórkowe (spalanie glukozy)
6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ — fotosynteza
C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂↑ — fermentacja alkoholowa
C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O → 2C₆H₁₂O₆ — hydroliza sacharozy (glukoza + fruktoza)
C₁₂H₂₂O₁₁ + 12O₂ → 12CO₂ + 11H₂O — spalanie sacharozy
(C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅ + 3NaOH → 3C₁₇H₃₅COONa + C₃H₅(OH)₃ — zmydlanie tristearynianu glicerolu
C₁₇H₃₅COOH + 26O₂ → 18CO₂ + 18H₂O — spalanie kwasu stearynowego
(C₁₇H₃₃COO)₃C₃H₅ + 3H₂ → (C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅ — utwardzanie tłuszczu (uwodornienie trioleinianu)
C₁₇H₃₃COOH + Br₂ → C₁₇H₃₃Br₂COOH — kwas oleinowy odbarwia wodę bromową
2NH₂CH₂COOH → NH₂CH₂CONHCH₂COOH + H₂O — powstawanie dipeptydu z glicyny

Przykłady obliczeń, które wracają na sprawdzianie

Masa cząsteczkowa

Oblicz masę cząsteczkową C₆H₁₂O₆.

m_{C₆H₁₂O₆} = 6 · 12 u + 12 · 1 u + 6 · 16 u = 180 u

Masy atomowe z tablicy, zaokrąglone jak w szkole: C = 12 u, H = 1 u, O = 16 u.

Ile węgla jest w glukozie?

Oblicz zawartość procentową (procent masowy) węgla w C₆H₁₂O₆.

m_{C₆H₁₂O₆} = 6 · 12 u + 12 · 1 u + 6 · 16 u = 180 u

%C = 6 · 12 u180 u · 100% = 40%

Wynik zaokrąglamy do części dziesiątych procentu.

Masa cząsteczkowa sacharozy

Oblicz masę cząsteczkową C₁₂H₂₂O₁₁.

m_{C₁₂H₂₂O₁₁} = 12 · 12 u + 22 · 1 u + 11 · 16 u = 342 u

Masy atomowe z tablicy, zaokrąglone jak w szkole: C = 12 u, H = 1 u, O = 16 u.

Masę dowolnego związku policzysz w kalkulatorze chemicznym — z rozpisaniem atom po atomie.

Za darmo, bez logowania

Sprawdzian „Substancje biologiczne” — grupa A (PDF)

Pełny arkusz do wydruku w wersji A. Zrób go na czas, a potem sprawdź się tabelą i trenerem równań z tej strony. Grupy B–E i klucz odpowiedzi są w pełnym zestawie.

Pobierz grupę A Grupy A–E z kluczem — 3,90 zł

Sprawdzian, kartkówki i karty pracy — w sklepie Nie każ mu liczyć!

Sprawdziany i kartkówki mają pięć grup A–E z kluczem, a 5-kartowe zestawy — karty A–E z kluczem. Grupę A (kartę A) pobierzesz za darmo.

Sprawdzian, klasa 8

Substancje biologiczne

3,90 zł

grupa A gratis

10 kart pracy, klasa 8

Tłuszcze, białka i cukry

7,90 zł

Typowe błędy

Mylenie prób: jod wykrywa skrobię, a nie glukozę; Trommer wykrywa glukozę, a nie skrobię.
„Tłuszcze to kwasy tłuszczowe” — tłuszcze to estry glicerolu i kwasów tłuszczowych.
Zapominanie o wodzie w hydrolizie sacharozy: C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O → glukoza + fruktoza.

Dla nauczyciela

Sprawdzian „Substancje biologiczne” obejmuje kwasy tłuszczowe, glicynę, białka, cukry i doświadczenia. Każda z pięciu grup A–E to 2 strony: 7 zadań za 20 punktów, a klucz ma punktację do każdej grupy. Zestaw 10 kart pracy „Tłuszcze, białka i cukry” (z wykrywaniem składników żywności i obliczeniami) dobrze sprawdza się na lekcji powtórkowej.

Pytania przed sprawdzianem

Jak odróżnić glukozę od sacharozy?

Próbą Trommera: glukoza z Cu(OH)₂ po ogrzaniu daje ceglastoczerwony osad, a sacharoza nie. Podobnie w próbie Tollensa tylko glukoza daje lustro srebrne.

Czym różni się denaturacja od koagulacji?

Koagulacja jest odwracalna: białko wytrącone np. solą kuchenną da się z powrotem rozpuścić w wodzie. Denaturacja jest nieodwracalna: białko ścięte temperaturą, alkoholem albo solami metali ciężkich traci swoje właściwości na stałe.