Klasa 8 · Dział 5
Pochodne węglowodorów — sprawdzian z chemii, klasa 8
Pochodna węglowodoru to węglowodór, w którym jeden lub kilka atomów wodoru zastąpiono grupą funkcyjną. Grupa decyduje o wszystkim: –OH daje alkohol, –COOH kwas karboksylowy, –COO– ester, –NH₂ aminę. Na sprawdzianie najczęściej wracają estryfikacja i reakcje kwasu octowego.
Co będzie na sprawdzianie
Musisz umieć napisać
- wzory i nazwy alkoholi, kwasów karboksylowych i estrów (systematyczne i zwyczajowe)
- równania spalania alkoholi i kwasów, reakcji kwasu octowego z metalem, zasadą i alkoholem
- wzór glicyny i powstawanie wiązania peptydowego
Musisz umieć wyjaśnić
- czym różni się metanol od etanolu i dlaczego metanol jest trujący
- dlaczego kwasy karboksylowe zmieniają barwę wskaźnika, a alkohole nie
- jak powstają mydła i dlaczego myją
Pochodne węglowodorów — wzory i nazwy
Nazwa systematyczna = nazwa węglowodoru + końcówka grupy: -ol dla alkoholi, kwas …-owy dla kwasów, …-an …-ylu dla estrów (najpierw część od kwasu, potem od alkoholu).
| Wzór | Nazwa systematyczna | Nazwa zwyczajowa | Grupa funkcyjna |
|---|---|---|---|
| CH3OH | metanol | alkohol metylowy | hydroksylowa –OH |
| C2H5OH | etanol | alkohol etylowy | hydroksylowa –OH |
| C3H5(OH)3 | propano-1,2,3-triol | glicerol (gliceryna) | 3 × –OH |
| HCOOH | kwas metanowy | kwas mrówkowy | karboksylowa –COOH |
| CH3COOH | kwas etanowy | kwas octowy | karboksylowa –COOH |
| C17H35COOH | kwas oktadekanowy | kwas stearynowy | –COOH, kwas tłuszczowy nasycony |
| CH3COOC2H5 | etanian etylu | octan etylu | estrowa –COO– |
| CH3NH2 | metanoamina | metyloamina | aminowa –NH₂ |
| NH2CH2COOH | kwas aminoetanowy | glicyna | –NH₂ i –COOH |
Trener równań: pochodne węglowodorów
10 równań
Spalanie etanolu
C2H5OH + O2 → CO2 + H2O
Trener działa po włączeniu JavaScriptu. Rozwiązania wszystkich równań są niżej.
Wszystkie równania z rozwiązaniami
- C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O — spalanie etanolu
- 2CH3OH + 3O2 → 2CO2 + 4H2O — spalanie metanolu
- C6H12O6 → 2C2H5OH + 2CO2↑ — fermentacja alkoholowa glukozy
- CH3COOH + NaOH → CH3COONa + H2O — kwas octowy z zasadą sodową
- 2CH3COOH + Mg → (CH3COO)2Mg + H2↑ — kwas octowy z magnezem
- CH3COOH → CH3COO− + H+ — dysocjacja kwasu octowego
- CH3COOH + C2H5OH → CH3COOC2H5 + H2O — estryfikacja: octan etylu
- 2HCOOH + O2 → 2CO2 + 2H2O — spalanie kwasu mrówkowego
- C17H35COOH + NaOH → C17H35COONa + H2O — kwas stearynowy z zasadą sodową (mydło)
- CH3COOH + 2O2 → 2CO2 + 2H2O — spalanie kwasu octowego
Przykłady obliczeń, które wracają na sprawdzianie
Masa cząsteczkowa
Oblicz masę cząsteczkową C2H5OH.
mC2H5OH = 2 · 12 u + 6 · 1 u + 16 u = 46 u
Masy atomowe z tablicy, zaokrąglone jak w szkole: C = 12 u, H = 1 u, O = 16 u.
Masa cząsteczkowa estru
Oblicz masę cząsteczkową CH3COOC2H5.
mCH3COOC2H5 = 4 · 12 u + 8 · 1 u + 2 · 16 u = 88 u
Masy atomowe z tablicy, zaokrąglone jak w szkole: C = 12 u, H = 1 u, O = 16 u.
Ile kwasu jest w occie?
Ocet to roztwór kwasu octowego. Ile gramów kwasu jest w 500 g octu 10%?
ms = Cp · mr100% = 10% · 500 g100% = 50 g
mw = mr − ms = 500 g − 50 g = 450 g
Sprawdź wynik w kalkulatorze stężenia — wpisz dwie dane, resztę policzy z rozpisaniem.
Masę dowolnego związku policzysz w kalkulatorze chemicznym — z rozpisaniem atom po atomie.
Za darmo, bez logowania
Sprawdzian „Pochodne węglowodorów” — grupa A (PDF)
Pełny arkusz do wydruku w wersji A. Zrób go na czas, a potem sprawdź się tabelą i trenerem równań z tej strony. Grupy B–E i klucz odpowiedzi są w pełnym zestawie.
Darmowa grupa A także: kartkówka „Alkohole”, kartkówka „Kwasy karboksylowe”, kartkówka „Estry”.
Sprawdzian, kartkówki i karty pracy — w sklepie Nie każ mu liczyć!
Sprawdziany i kartkówki mają pięć grup A–E z kluczem, a 5-kartowe zestawy — karty A–E z kluczem. Grupę A (kartę A) pobierzesz za darmo.
Typowe błędy
- Odwrotna nazwa estru: CH₃COOC₂H₅ to etanian etylu (kwas etanowy + etanol), a nie „etylan etanu”.
- Pisanie, że etanol ma odczyn zasadowy, bo ma grupę –OH — alkohole nie dysocjują, odczyn jest obojętny.
- Gubienie wody w estryfikacji: kwas + alkohol → ester + woda.
Dla nauczyciela
Sprawdzian „Pochodne węglowodorów” obejmuje alkohole, glicerol, kwasy karboksylowe i estry. Każda z pięciu grup A–E to 2 strony: 7 zadań za 20 punktów, a klucz ma punktację do każdej grupy. Do krótszych sprawdzeń są osobne kartkówki: alkohole, kwasy karboksylowe i estry — każda w pięciu grupach, 3 zadania na 10–15 minut.
Pytania przed sprawdzianem
Jak napisać równanie estryfikacji?
Kwas karboksylowy + alkohol → ester + woda, w obecności stężonego H₂SO₄. Z kwasu octowego i etanolu powstaje octan etylu: CH₃COOH + C₂H₅OH → CH₃COOC₂H₅ + H₂O.
Co to jest wiązanie peptydowe?
To wiązanie –CO–NH– powstające między grupą karboksylową jednego aminokwasu a grupą aminową drugiego, z wydzieleniem cząsteczki wody. Z dwóch cząsteczek glicyny powstaje dipeptyd.