Klasa 7 i 8 · Tlenki i wodorotlenki
Tlenki i wodorotlenki — wzory, nazwy, reakcje z wodą
Tlenek to związek pierwiastka z tlenem, a wodorotlenek — metalu z grupami OH. Łączy je woda: tlenek metalu z wodą daje wodorotlenek, a tlenek niemetalu — kwas. Niżej nazwy i wzory z wartościowości, tlenki z podstawy programowej z zastosowaniami i 10 równań do uzgodnienia.
Sprawdzian z tego działu
Grupa A za darmo · grupy A–E z kluczem 3,90 zł
Każdy kolejny sprawdzian lub kartkówka w koszyku — 2,90 zł, np. kartkówka „Wodorotlenki i zasady”.
PDF od razu po zapłacie · BLIK · bez konta · faktura dla szkoły
Wzór tlenku z wartościowości
Tlen w tlenkach ma zawsze wartościowość II. Wartościowość drugiego pierwiastka odczytasz z układu okresowego albo z nazwy: tlenek żelaza(III) to Fe₂O₃, bo żelazo jest tu trójwartościowe. Wzór układasz tak, żeby iloczyn wartościowości i liczby atomów był po obu stronach taki sam: 2 · III = 3 · II.
Działa to też w drugą stronę: z wzoru ustalisz wartościowość. W SO₃ trzy atomy tlenu dają 3 · II = 6, więc siarka ma wartościowość VI i związek nazywa się tlenek siarki(VI). Cyfrę rzymską w nazwie piszesz tylko wtedy, gdy pierwiastek może mieć kilka wartościowości.
Tlenki metali i niemetali w reakcji z wodą
Tlenki metali 1. i 2. grupy reagują z wodą i tworzą wodorotlenki: CaO + H₂O → Ca(OH)₂. Roztwór wodorotlenku rozpuszczalnego w wodzie to zasada — barwi fenoloftaleinę na malinowo. Tlenki niemetali (CO₂, SO₂, SO₃, P₄O₁₀, N₂O₅) z wodą tworzą kwasy tlenowe: SO₃ + H₂O → H₂SO₄. Takie tlenki nazywa się kwasowymi.
Nie każdy tlenek reaguje z wodą: tlenek glinu, tlenki żelaza i tlenek krzemu(IV) w wodzie się nie rozpuszczają. Dlatego piasek (SiO₂) leży na dnie, a rdza nie znika w deszczu.
Wodorotlenki, które trzeba znać
Podstawa programowa wymaga wzorów i nazw pięciu wodorotlenków: NaOH (wodorotlenek sodu), KOH (wodorotlenek potasu), Ca(OH)₂ (wodorotlenek wapnia), Al(OH)₃ (wodorotlenek glinu) i Cu(OH)₂ (wodorotlenek miedzi(II)). Liczba grup OH równa się wartościowości metalu, a gdy grup jest więcej niż jedna, bierzesz je w nawias.
Rozpuszczalne są NaOH i KOH, Ca(OH)₂ — słabo (jego roztwór to woda wapienna). Al(OH)₃ i Cu(OH)₂ są praktycznie nierozpuszczalne: otrzymasz je w reakcji strąceniowej, np. CuSO₄ + 2 NaOH → Cu(OH)₂↓ + Na₂SO₄ daje niebieski, galaretowaty osad.
Tlenki z podstawy programowej — właściwości i zastosowania
Podstawa wymaga, żeby umieć wyszukać i opisać właściwości i zastosowania tych tlenków: wapnia, glinu, żelaza, węgla, krzemu(IV) i siarki.
| Wzór | Nazwa | Właściwości | Zastosowanie |
|---|---|---|---|
| CaO | tlenek wapnia (wapno palone) | biała substancja stała, gwałtownie reaguje z wodą | budownictwo: zaprawa wapienna, nawozy |
| Al2O3 | tlenek glinu | twardy, nie rozpuszcza się w wodzie | materiały ścierne, warstwa chroniąca glin przed korozją |
| Fe2O3 | tlenek żelaza(III) | czerwonobrunatny, główny składnik rdzy | pigment (czerwień), ruda żelaza |
| CO2 | tlenek węgla(IV) | bezbarwny gaz, cięższy od powietrza, mętni wodę wapienną | gaśnice, napoje gazowane, suchy lód |
| CO | tlenek węgla(II) (czad) | bezbarwny, bezwonny, silnie trujący | powstaje przy spalaniu przy małym dostępie tlenu |
| SiO2 | tlenek krzemu(IV) | twardy, nierozpuszczalny w wodzie (piasek, kwarc) | produkcja szkła, budownictwo |
| SO2 | tlenek siarki(IV) | bezbarwny gaz o duszącym zapachu | konserwant (E220); przyczyna kwaśnych opadów |
Trener równań: tlenki i wodorotlenki
10 równań
Tlenek wapnia z wodą (gaszenie wapna)
CaO + H2O → Ca(OH)2
Trener działa po włączeniu JavaScriptu. Rozwiązania wszystkich równań są niżej.
Wszystkie równania z rozwiązaniami
- CaO + H2O → Ca(OH)2 — tlenek wapnia z wodą (gaszenie wapna)
- Na2O + H2O → 2NaOH — tlenek sodu z wodą
- K2O + H2O → 2KOH — tlenek potasu z wodą
- SO3 + H2O → H2SO4 — tlenek siarki(VI) z wodą
- N2O5 + H2O → 2HNO3 — tlenek azotu(V) z wodą
- P4O10 + 6H2O → 4H3PO4 — tlenek fosforu(V) z wodą
- 4Al + 3O2 → 2Al2O3 — spalanie glinu
- 2C + O2 → 2CO — spalanie węgla przy małym dostępie tlenu
- CuSO4 + 2NaOH → Cu(OH)2↓ + Na2SO4 — strącanie wodorotlenku miedzi(II)
- AlCl3 + 3NaOH → Al(OH)3↓ + 3NaCl — strącanie wodorotlenku glinu
Przykłady z rozwiązaniami
Wzór tlenku z nazwy
Napisz wzór tlenku azotu(V).
azot V, tlen II; NWW(5, 2) = 10
azotu: 10 : 5 = 2, tlenu: 10 : 2 = 5 → N2O5
Sprawdzenie: 2 · V = 5 · II = 10.
Nazwa z wzoru
Podaj nazwę tlenku o wzorze Cu₂O.
tlen: 1 · II = 2
na 2 atomy miedzi przypada 2, więc miedź ma wartościowość I → tlenek miedzi(I)
Miedź ma kilka wartościowości, dlatego cyfra rzymska w nawiasie jest obowiązkowa.
Własne dane sprawdzisz w kalkulatorze chemicznym. Cały zakres działu jest na stronie Łączenie się atomów.
Arkusze i karty pracy do tego tematu
Sprawdziany i kartkówki mają pięć grup A–E z kluczem; grupę A (kartę A) pobierzesz za darmo. Każdy kolejny sprawdzian lub kartkówka w koszyku kosztuje 2,90 zł.
Pytania
Czym różni się tlenek od wodorotlenku?
Tlenek to związek pierwiastka z tlenem, np. CaO. Wodorotlenek to związek metalu z grupami OH, np. Ca(OH)₂. Wodorotlenek metalu 1. lub 2. grupy powstaje w reakcji jego tlenku z wodą.
Które tlenki reagują z wodą?
Tlenki metali 1. i 2. grupy (np. Na₂O, CaO) — powstają wodorotlenki, oraz tlenki niemetali, takie jak CO₂, SO₂, SO₃, P₄O₁₀ — powstają kwasy. Tlenek glinu, tlenki żelaza i SiO₂ z wodą nie reagują.
Jak zapisać wzór wodorotlenku?
Metal, a za nim tyle grup OH, ile wynosi jego wartościowość. Gdy grup jest więcej niż jedna, bierzesz je w nawias: NaOH, Ca(OH)₂, Al(OH)₃.